Ervaren toerusting van leerlingen, studenten en gediplomeerden op het gebied van leesvaardigheid en sociale en maatschappelijke vaardigheden

Het bieden van voldoende toerusting voor leerlingen en studenten op basiscompetenties zoals taal, rekenen en burgerschap is een van de kerntaken van het onderwijs en dient bij te dragen aan meer kansengelijkheid in de samenleving. Uit onderzoek blijkt dat er in Nederland al jaren sprake is van dalende leerprestaties op het gebied van taal (waaronder lezen), reken- en burgerschapscompetenties (Inspectie van het Onderwijs, 2022; Meelissen et al., 2023).

Het beheersen van de basisvaardigheden is van belang binnen onderwijssectoren, maar het is daarnaast ook van belang dat de ontwikkeling en het niveau van deze vaardigheden aansluit tussen onderwijssectoren en bij de transitie naar de arbeidsmarkt. De Inspectie van het Onderwijs besteedt daarom veel aandacht aan de basisvaardigheden en heeft gesignaleerd dat systematisch verkregen informatie over de ervaren toerusting van leerlingen en studenten vooralsnog ontbreekt. In dit onderzoek is op systematische wijze de ervaren toerusting van leerlingen, studenten en recent gediplomeerden op de basiscompetenties leesvaardigheid, sociale en maatschappelijke vaardigheden in kaart gebracht.

Opzet onderzoek

Daarbij is getracht zicht te krijgen op de ervaren toerusting tijdens de overgangen in het Nederlandse onderwijsstelsel en bij uitstroom naar de arbeidsmarkt: van primair naar voortgezet onderwijs, van voortgezet onderwijs naar vervolgonderwijs (mbo, hbo en wo) en middelbaar- en hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs naar de arbeidsmarkt.

Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden en zicht te kunnen krijgen op de ervaren toerusting van leerlingen, studenten en recent gediplomeerden, is er een instrument ontwikkeld. Dit instrument is zorgvuldig ontwikkeld, meermaals getest bij de diverse doelgroepen en geanalyseerd op validiteit en betrouwbaarheid. Met het ontwikkelde instrument kan er zicht worden verkregen op zelfbeoordeelde competentie, de ervaren toerusting en de mate van voorbereiding door de vooropleiding in leesvaardigheid, sociale vaardigheden en maatschappelijke vaardigheden. Het instrument is inzetbaar bij diverse doelgroepen van leerlingen, studenten en recent gediplomeerden in het Nederlandse onderwijsstelsel: van eerstejaars leerlingen in het voortgezet onderwijs tot aan recent gediplomeerden van het wetenschappelijk onderwijs.

Conclusies en adviezen

Over het algemeen rapporteren alle doelgroepen positief over hun niveau van alle drie de basisvaardigheden. Instromende leerlingen in het vo, instromende studenten in het mbo, hbo en wo en
gediplomeerden uit het mbo, hbo en wo rapporteren allen positief over hun niveau op het gebied van leesvaardigheid, sociale vaardigheden en maatschappelijke vaardigheden. Naarmate de vooropleiding en het niveau van de behaalde opleiding hoger is, des te hoger wordt het vaardigheidsniveau door leerlingen, studenten en recent gediplomeerden ingeschat.

Dat alle doelgroepen hun eigen vaardigheden relatief hoog inschatten, wil echter niet zeggen dat het overeenkomt met hun daadwerkelijke niveau of dat zij het ‘gewenste’ of ‘verwachte’ niveau beheersen. Om uitspraken te kunnen doen over de relatie tussen het ingeschatte vaardigheidsniveau en het daadwerkelijke vaardigheidsniveau, is vervolgonderzoek nodig. Over het algemeen voelen alle doelgroepen zich voldoende toegerust op het gebied van leesvaardigheid, sociale en maatschappelijke vaardigheden om succesvol te kunnen functioneren in hun huidige opleiding of werk.

Ook in de mate van ervaren toerusting in de basisvaardigheden is de invloed van het onderwijs- of opleidingsniveau zichtbaar: hoe hoger het onderwijsniveau van leerlingen, studenten en recent
gediplomeerden, hoe meer toerusting zij ervaren. Naast verschillen naar schooladvies en vooropleiding zien we ook verschillen tussen verschillende groepen leerlingen, studenten en recent gediplomeerden naar achtergrondkenmerken, zoals geslacht en de financiële thuissituatie. Het valt op dat leerlingen, studenten en recent gediplomeerden minder positief zijn over de mate waarin hun vooropleiding hen voorbereid heeft in de basisvaardigheden dan over hun ervaren niveau en toerusting in de basisvaardigheden. Het is dan ook aan te bevelen om met leerlingen en studenten in gesprek te gaan om vast te stellen of er in het onderwijs behoefte is aan meer aandacht voor het aanleren van deze basisvaardigheden.